Wergerrandin

husein-muhammed21

Wergerrandin guherrandina zimanê peyamê ye bêyî ku naverroka peyamê bi xwe biguherre. Di wateya xwe ya berfire de wergerrandin dikare guherrandina her mesaja bi zimanekî li zimanek din be lê bi wateya teng ew tê maneya jinûvenivîsîna peyamek nivîskî bi zimanek dî. Di wateya teng de hingê ji guherrandina peyamên devkî re paçvekirin anku tercimekirin tê gotin.

Di wergerrandinê de du ziman hene: 1) zimanê jêder anku zimanê ku teksta orijînal pê hatiye nivîsîn, û 2) zimanê wergir anku zimanê ku peyam lê tê wergerrandin. Peyama ku bi zimanê jêder hatiye nivîsîn bi wergerrandinê bi zimanê wergir tê ragihandin. Ji teksta ku jê tê wergerrandin re “teksta orijînal” û ya ku wek encama wergerrandinê peyda dibe jî “wergerr” tê gotin. Kesa/ê ku karê wergerrandinê jî dike “wergêrr” e.

Dîroka wergerrandinê

Vekoler hevbîr in ku hê di serdemên pêşdîrokî de wergerrandina devkî anku paçvekirin di navbera hoz û êlên cuda de hebû. Hingê jî paçvan anku terciman di gelek ji wan karan de alîkar bûn yên ku niha jî pê mijûl in: bi taybetî di danûstandinên silh û aştiyê û di bazirganiyê de. Yekem gotina li ser tercimekirinê ya vedîtî ji Misrê ye û nêzî 5 000 salan kevn e. Kevntirîn behsê wergerrandina nivîskî jî ji Emparatoriya Kevnar ya Misrê ye û ew jî ji nêzî 4 000 salan berî niha ye. Li Mezopotamyayê wergerrandinê nêzî 1900ê bZ dest pê kir dema ku dastana Gilgamêş ji sûmerî li akadî hat wergerrandin. Di serdema Skenderê Mezin de gelek berhem ji misriya kevn li yewnanî hatin wergerrandin. Cihûyan jî hê berî hatina Hz. Îsa dest bi wergerrandina Pîroznameyê (Pirtûka Miqedes, Bîbel) kir, û paşî – ta roja îro jî – ev pirtûk bû wergerrandîtirîn pirtûka dinyayê.

Herwiha wêjeya latînî bi her awayî bi wergerrandina ji zimanê yewnanî hat xurtkirin. Fîlozofê navdar Cicero ku bi xwe pirr werdigerrand pirtûkek jî li ser metodên wergerrandinê nivîsiye. Giringtirîn peyama wî ew bû ku divê peyam “ne peyv bi peyv” bêt wergerrandin lê naverroka peyama orijînal bi rêbazên zimanê wergir bên ragihandin.

Ji sedsala 9ê ve misilman di wergerrandina berhemên senskrîtî û yewnanî li erebî de gelek çalak bûn. Berhemên hin fîlozofên giring yên yewnanî tenê di wergerrên erebî de mane anku tekstên orijînal yên yewnanî winda bûne.

Li Serdema Nû li Ewropayê bingehê nivîskî yê gelek zimanên neteweyî bi xêra wergerrandina Pîroznameyê hat avakirin. Nûjenkarê dînî, Martin Lutherê elman hemû Pîrozname li zimanê xwe wergerrand û 1534ê weşand. Luther hê jî yek ji mezintirîn wergêrrên hemû serdeman tê pejirandin. Herwiha Pîrozname jî bi taybetî bi îlhama wî bûye destpêka dîroka zimanê nivîskî yê gelek gelên din jî ji ber ku misyoneran xwestiye ku wê peyama pîroz bi her miletî bi zimanê wî bidin xwendin. Hê li sedsala 19ê hin ji wê li kurmancî (bi alfabeya ermenî) jî hatiye wergerrandin.

Wergerrandin li kurdî

Yekem berhema berfireh ya ku em jê haydar in ku li kurdî hatiye wergerrandin “Şerefname”ya Şerefxanê Bedlîsî ye ku Mela Mehmûdê Beyazidî li salên 1858 û 1859ê kiriye kurmancî. Wek din wergerrandina bi berfirehî li zimanê kurdî tiştek nû ye. Tenê kitûmat nivîsên kurt berî salên 1980ê û 1990ê ji zimanên din wergerrîne kurmancî. Salên 1990ê mirov dikare bi awayekî wek ronesansa wergerrandina kurmancî bibîne. Ev tevgerr bi taybetî li Swêdê xurt bû lê niha gihiştiye Bakurê Kurdistanê û li devera kurmancîaxiv ya Başûrê Kurdistanê (Behdînan) jî belav bûye. Herwiha Internetê jî delîvên nû li ber belavkirina wergerrên li kurmancî vekir. Wergerrandina li soranî bi taybetî li salên 1960ê û 1970ê dest pê kir û niha jî berdewam e. Herwiha vê dawiyê hewldanên wergerrandina li zazakî jî hene.

Lê dîsan jî wergerrandina li kurdî dûrî profesyonelî û sîstematîkiyê ye. Çend camêr û kitûmat xanim di wergerrandina li kurmancî de jêhatî ne lê kes ji wan jî ne têr mijûlî wergerrandinê ye. Wergerrandin ji wan re tenê hobiyek e û tenê dema ku betal bin berheman werdigerrînin. Li hêla din ti desteka berçav ji wergerrandinê re jî nîne. Ti dezgehê xurtkirina wergerrandinê yan hema weşandina wergerran jî ji xwe re nekiriye bar. Xwendevanên wergerrên kurmancî hema bêje nînin. Di heman demê de hin “ronakbîr” û “nivîskarên” me jî wergerrandinê bêbiha dihesibînin. Min ne tenê carekê û du caran ji devê wan bîstiye ku wergêrrên kurd ew in yên ku bi xwe nizanin ti tiştî biafirînin lê radibin hem berhemên orijînal û hem jî zimanê kurdî bi wergerrandinê diherrimînin!

Ez û wergerrandin

Min di 15-saliya xwe de yekem car dest bi wergerrandinê kir dema ku min ferhengokek peyvên zimanê fînî (fînlendî) li kurdî (kurmanciya bi alfabeya erebî) wergerrand û ew lîsteya 2000-peyvî ji alî pirtûkxaneya bajarrê min yên hingê (Kemi) hat weşandin. Hingê 1995 bû. 1997ê min yekem novel ji zimanê fînî wergerrand û paşî bi kurmanciya alfabeya latînî di kovara Nûdem de belav bû. Piştî wê 5 pirtûkên min wergerrandî çap bûne û çendîn antolojiyên helbest û çîrrokan li ser Internetê di Kovara Mehname de derketine. Niha jî bi dehan berhemên wergerrandî lê hê belavnekirî di dest min de hene.

Ji sala 2002ê ve di ber xwendina xwe ya dadnasiyê (hiqûqê) re bo wezareta hindirrîn ya Fînlendayê wek wergêrr û terciman xebitîme. Min herwiha salên 2004 – 2006 di ber dadnasiyê re li zankoyê wergerrandina fînî-inglîzî jî xwendiye. Piştî ku 2006ê min dest bi karê eboqatiyê kir, êdî min tercimanî nekiriye lê hê jî carine angaştnameyên (îdianameyên) dozgeran û biryarnameyên dadgehan werdigerrînim kurmancî yan soranî.

Vê dawiyê min pirraniya dema xwe ya derî karê eboqatiyê daye amadekirina ferhengek kurdî-kurdî-biyanî (http://ku.wiktionary.org) lê dîsan jî bi taybetî helbestan werdigerrînim.

Li vir dixwazim bi kurtî metodên xwe yên wergerrandinê raberî xwendevanên delal bikim. Mebesta min ne ew e ku ev tek metodên rast in lê wan pêşkêş dikim hem bi hêviya ku xwendevan ji wan sûdê wergirin û hem jî eger kêmasî tê de hebin, bila ji qenciya xwe min agadar bikin. Van metodan bi taybetî bo wergerrandina berhemên wêjeyî bi kar tînim lê gelek ji wan bo wergerrandinên din jî guncav in:

1. Cara pêşî teksta orijînal dixwînim daku peyama wê tê bigihim. Heke peyama wê bi dilê min be, pêş dikevim xala duyem:

2. Lê dipûnijim ka gelo wergerrandina vê berhemê li zimanê kurdî giring e. Bo nimûne heke peyam pirr giring be yan bi taybetî kurdan eleqedar bike yan jî di nav kurdan de ta niha behsa tiştek wiha nehatibe kirin, ew peyam hêjayî wergerrandinê ye. Herwiha heke peyam bi şêweyek delal hatibe hûnandin û spehîtiya wê zimanê kurdî li ber xwendevanan şirîn bike, ez wergerrandina wê giring dibînim.

3. Diramim ka hêz û taqeta min dê bo wergerrandina wê hebe. Heke tekst gelek dijwar be, belkî nikarim wê wergerrînim. Carine wê tekstê bo siberojê dihêlim û tê dikoşim tekstek ji heman biyavê (mijarê) lê asantir wergerrînim.

4. Difikirim ka gelo ew tekst dê min bi wergerrandinê biperesîne anku pêş bixe. Heke ne ji neçarî be, naxwazim tekstên ku di wergerrandina wan de hînî ti tiştek nû ji wergerrê nebim werbigerrînim!

5. Gelo dema min bo wergerrandina vê berhemê heye?

6. Heke ta vir bersiv “belê” be, carek din jî tekstê dixwînim. Di ber re lê dihizirim ka filan peyvê çawan li kurdî wergerrînim.

7. Piştî ku naverroka peyamê ji min re zelal dibe û dizanim ka her peyvê çawan wergerrînim, dest bi wergerrandina xav dikim.

8. Piştî wergerrandina her paragrafê, wergerra wê çend caran dixwînim daku bizanim ka ti kêmasî tê de hene û ka gelo zelal e.

9. Piştî qedandina hemû wergerrê, wê çend rojan dihêlim û “ji bîr dikim”. Paşî lê vedigerrim û bêyî ku teksta orijînal bibînim wergerrê dixwînim. Heke zimanê wergerrê kurdiyek bi qasî gengaz bêşaşî û kêmasî be, herrikbar bêt xwendin û peyama wê zelal be, hingê dikarim biçim xala 10em:

10. Wergerrê ji daxwazkerê/î re yan jî bo weşandinê dişînim û li hêviya pêşniyar û rexneyan dimînim.

Pend bo wergêrra/ê destpêker

1. Yê ku şaşiyan neke ti tiştek dî jî nake. Netirse ku dê şaşiyan bikî. Ti kes ji me bêkêmasî nîne. Heke li bendê bî ku bibî wergêrrekî kamil û paşî dest bi wergerrandinê bikî, dê bêmirad bimirî!

2. Rahênan dike palewan. Kes ji me wergêrr ji zikê makê derneketiye. Tenê bi wergerrandinê dikarî fêrî wergerrandinê bibî.

3. Barek sivik rake. Gelek kes bi berhemên nemir yên cîhanê – wek Qur’anê yan Shakespeare yan Şerefnameyê – dest bi wergerrandinê dikin. Bi ihtimalek mezin ew dê bi ser nekevin. Pêşî bi berhemên asan û kurt dest pê bike. Paşî klasîkên cîhanî jî dê li ber te hêsan bin.

4. Wergerrandin ne ji afirandinê kêmnirxtir e lê ihtimal e ku dijwartir e. Di afirandinê de bes e ku asta xwe ya zimanzaniyê bi kar bînî. Lê di wergerrandinê de neçar î asoya zimanzaniya xwe li gor ramanên nivîskarek din berfire bikî. Bi vî awayî zorê didî xwe û didî zimanê xwe jî ku biçe seredana hin der û deverên ku jê re nenas in. Wiha hem xwe û hem jî zimanê xwe pêş dixî.

5. Dilsozî peyama nivîsa orijînal be. Lê ne hewce ye ku koleyane her peyv û benda rêzimanî li gor zimanê biyanî bi kar bînî.

6. Wergerr divê orijînal bixwiye. Divê wergerr bi xwe serbixwe be anku bêyî ku xwendevan teksta orijînal bibîne, hemû peyama wê bi rêya wergerrê werbigire.

7) Pirr wergerrîne lê li wergerrên xwe hişyar be. Dikarî tenê bi wergerrandina bi salan baş hînî wergerrandinê bibî. Lê hê ji îro ve dest pê bike! Lê hişyar be ku peyama teksta orijînal neguherrînî yan winda nekî yan jî dê baweriya bi wergerrandina te êdî nemîne.

8. Wergerra xwe çend caran bixwîne. Bi kêmî du caran bixwîne daku bizanî ka peyam rast hatiye ragihandin. Bi kêmî jî du carên din jî bixwîne daku jê piştrast bibî ku zimanê wergerrê têgihbar û herrikbar e. Wergerra xwe piştî amadebûnê demekê hilgire. Paşî carek du caran bixwîne û encax hingê bide weşandin.

9. Xwe li tekstên cor bi cor bicerribîne. Ferhengan dikarî bi kar bînî lê her tişta ku tu tê de xetimî bi alîkariya ferhengan çareser neke. Lê bipûnije ka çawan dikarî wê bi awayek din bibêjî bêyî ku peyam bi xwe biguherre.

10. Li pêşniyarên xwendevanan vekirî be. Bila rexneyên tûj jî te netirsînin.

Husein Muhammed  – humimu@utu.fi

Jêder: Kulturname.com

Advertisements

Şîrove û nêrînên we

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s