Raportajek li ser kurdên Îsra’îlê / Beşîr Sebrî Botanî

Foto: Ji kanala Beşîr Sebrî Botanî ya Youtubê hatiye wergirtin.

Wek tê zanîn ku babetê cihuyên Kurdistanê bi giştî û stiranbêjên wan bi taybetî, di ragehandinên turkî, farsî, kurdî û erebî de berbendin, ji lewra min pêkol kir ku vê bêdengiyê bişkînim û van dîwarên bilind ku ji rexê Turkiya, Îran û welatên erebî ve hatin dirustkirin, têk bidim. Her wesan wezareta rewşenbîrî li Îsra’îlê ji ber fişarê Turikiyê piştevaniya stiranbêjên kurdên ciho nake, her wesan ew ji rexê hemû kenalên kurdî ve jî têne perawêzxistin…

Li ser jimara kurdên cihuyan, bi rastî zehmete ku mirov li ser jimara wan raweste, ji ber ku hindek ji wan li gel cihoyên welatên dî têkel bûne. Lê li pey dîtina hindekan, jimara wan digehite 210 hezar kes. Ewan bajarek bi navê Kestel heye, yê ku li ser çiyayê Seyhonê dikeve, her wesan ewan 35 gund jî hene. Lê pitiriya wan li Orşelêm, Tel-evîv, Heyfa, Tivêriya û Bêrişêva dijîn, her wesan li biyabana (Nêgiv) ê 9 gund hene ku hemû kurdin; Bettîş, Êşbol, Peimey teşaz, Noge, Mêvtahîm, Şîbolîm, Telmêdîlo, Mêlîlot û Gîvolîm, û 50% ji xelkê gundê Meslûlê jî kurdin. Her wesan kurdên ciho li bajarên biçûk jî dijîn wek Nêtêvot, Ufekîm û Mûbeyim û ta dûmahiyê. Piştî cenga 1967 -ê gelek ji kurdên ciho malên xwe birin kenara rojava, anku ew ta nuho li felestînê dijîn…

Êtî, neviya kurdane û yekeka ji wan kesên li komelgeha (Ariyêl) ê dijî, ew çar saliye, êdî eger Felestîn bibe dewleteka serbixwe, hingê binemala wê ji Felestînê dihê derxistin. Her wesan bilûrvan û deholivan Xêmî Herkî (hemiitiz) li bajarê (Meialê edomîm) ê dijî, hejî gotinê ye ku ew di întirinêtê da pir çelenge û wî li (You Tube) gelek kilîp belav kirine. Êdî wî wesan got: Paşeroja me li vî bajarî û li kenara rojava ne diyare…

Rewşa kurdên ciho ya civakî başe û peywendiyên wan pêk ve baş in û nemaze li pey ayînê wan ku hemû endamên binemalekê roja (şebet) ê kom dibin û xwarinê pêk ve dixun (anku ji roja înê piştî nîvro ta êvara şemiyê). Her wesan wan ji bo kar û barên civakî, çandî û hunerî bi dehan senter hene wek:
1 -yekîtiya komelên kurdên ciho li Îsra’îlê, serokê wê Yehûde bên Yûsif-e, yê ku bi serokê kurdên ciho jî tê hejmartin.
2 – Metnas, yaneyeka huneriye li bajarê (Kestel) ê ye.
3 -komela cihuyên Zaxoyê, jimara wan bêhtir ji 40 hezar kese û pitiriya wan li Urşelîm û Kestelê dijîn.
4 – komela dostaniya Îsra’îl û Kurdistanê, serokê wê Ekrem Barzaniye. Endamên vê komelê tenê duktor, pirofêsor, endaziyar, mamosta, rewşenbîr û bazirganin.
5 – bêt am, anku xaniyê gelî, ev senterê henê ji bo karên huneriye û li gundê Peimey teşaz-ê ye.
6 – komela cihoyên Erbîlê, jimara wan 26 hezar kese. Navê serokê wê Menahîm aloniye.
7 – senterê Gonênîm yê rewşenbîrî bo genican-Orşelîm. Di vî senterî de gelek stiranbêj û tîpên hunerî hene.
Û gelekên dî…

Kurdên ciho di ahengên jin ênanê de, bûnên zarokan û sunetkirina kuran de, bêhtir muzîka kurdî bikar tînin. Ew hemû li pahîzan (cejna Kepireşîna) pîroz dikin, her wesan kurdên cihu yên ji Kurdistana Îranê (cejna Bihar) ê jî pîroz dikin, ya ku em dibêjnê Newroz. Li ser hindê re car caran konsêrtên kurdî jî têne berhevkirin. Hejî gotinê ye ku cemawerê hunerê kurdî li Îsra’îlê mezine, lê li wêrê bêhtir babetê govendê cihê xwe girtiye.

Li Îsra’îlê gelek tîpên hunerî û yên dehol û zurinê jî hene, her wesan gelek stiranbêjên navdar jî hene, wek Îshaq Kale, Moşê Xoce (bi Mihemed Arifê Îsra’îlê tê hejmartin), Firîde Bak, Evnêr Zakin, Ronên Surçî, Hedase Yeşûrûn, Moşê Mamko, Daniyêl Ezirî (bi Hesen Zîrekê Îsra’îlê tê hejmartin) û gelekên dî…

Pitiriya kurdên gundan cotiyar û kirêkar bûn, zarokên wan jî sal bo salê bûne endaziyar, doktor, fermanber, mamosta, karmend, rojnamevan, bazirgan û ta dûmahiyê. Her wesan beşek mezin ji wan bixwe Zaxoyîne û yên dî ji van cihan: Duhok, Sindor, Bamerinê, Amêdî, Barzan, Şindoxa, Zêbar, Akirê, Bicîl, Mûsil, Hewlêr, Koyê, Raniya, Qela dizê, Kerkûk, Silêmanî, Xaneqîn, Mukiriyan, Ûrmiya, Kirmanşan, Diyarbekir, Nisêbîn, Qamişlo û ta dûmahiyê.
Emiram Mehabadî yekekî ji wan kurdên ciho, yê ku bo min bi serbilindî behsa binemala xwe kir û got: Navê babê min Şalom Bile Mehabadiye (1915 -1978), navê dayika min Şûşanê ye, ya ku li sala 1920 -ê li Esfehanê hat duniyayê. Em çar bira û sê xuşkin: Emiram, Rûbên, Yehûde, Nîsan, Narê, Stêr û Rîfqe. Binemala me sala 1951 -ê ji Kurdistanê hat derxistin bo Îsra’îlê. Navê mamê min Esed Bile Mehabadiye, ew 20 salî bû dema bo parastina komara Mehabadê şehîd bû. Babê min şehîdbûna mamê min bo me pitiriya caran behs dikir û digot: Şehîdên me nemirin…
Yakov Herkî bixwe ji gundê Mergewerê ye li devera Ûrmiya, jiyê wî 90 saliye. Ez ecêb girtî mam dema wî behsa xebatê kir li Kurdistana Îraqê û got: Cuhûyan di çiliyan de ez şandim Kurdistana Îraqê, da ku destê harîkariyê bo kurdan dirêj bikim…
Gelek kurdên ciho yên çeleng li Îsra’îlê hene û hejî gotinê ye ku ew xizmeta civaka Îsra’îlî dikin û rolekî pir girîng digêrin, wek:

1 – Daniyal Uzêr Qesab (1913 -2000), ew hunermendekî şêwekare û bi pêşengê hunermendên şêwekarî li Îraqê û li Kurdistanê tê hejmartin.
2 – Munîr Uzêr Qesab, ew hunermendekî şêwekare û li Îsra’îlê navdare.
3 – Werde Silo, nivîsere û ew bêhtir li ser çanda kurdî radiwesta û (xwarinên kurdî) bixwe bi nav û dengtirîn pertûka wî ye.
4 – Tisivî Barzanî, serokê bajêrvaniya (Ramat gan) ê û ew bi (Tisivî Barzaniyê qareman) jî tê nasîn.
5 – Êlî Nîsan, rojnamevane û li televzyona Îsra’îlî beşa erebî kar dike.
6 – Yotam Barzanî, nivîserê peyamane li radyoya (Rêşet bêt) kar dike.
7 – Rehemîm Yona, siyasiye, ew endamê partiya (kar) ê Îsra’îliye.
8 – jeneral Şimoêl Zekay, ev jeneral pitiriya caran di ragehandinên Îsra’îlî û cîhanî de diaxfie.
9 – Îsra’îl Îshaq, serokî hêzên nobedarên sînoriye.
10 – Hêrtsil Yona, nivîserekî Hewlêriye, pertûkek bi zimanê îbirî li ser cihoyên Hewlêrê nivîsiye.
11 – pirofesor Yona Tisebar, nivîserekî navdare û ew bixwe xelkê Zaxoyê ye û gelek berhemên wî hene.
12 – Hisqêl Zekay, berpirsekî cihoyên rojihelatê ye.
13 – Îshaq Mordîxay, wezîrê bergiriyê bû.
Û gelekên dî…

Çavkanî: Evropress

https://zinarala.wordpress.com/

One thought on “Raportajek li ser kurdên Îsra’îlê / Beşîr Sebrî Botanî

Şîrove û nêrînên we

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s