Zeytûn nebatek darane ye û ji malbata zeytûnan e. Di hemû kitêbên pîroz de qala pîrozbûna wê tê kirin û li ser wê ayet jî hene. Di tofana Nûh pêxember de jî kevokê wek mizgînîya reşahîyê çiqê dara zeytûnê anîye. Dara herî ûmirdirêj zeytûn e. Tê gotin ku temenê wê xwe digehîne 2000 salan. Bejna wê 5- 20 mitroyan bilind dibe. Belgên wê alîyê derva kesk û alîyê hundir xweliyane an jî zîvane ne. Belgên wê rimane, hêkane yan jî girovir, hertim hêşîn in û nawerin (naweşin). Kulîlkên wê 3-7 lib in, di binê dûxikên pelan de wek gûşîyan derdikevin, rengê wan spî yan jî zer in.
Ew kulîlk dibin fêqîyek û ji wê fêqîyê re “zeytûn “ tê gotin. Ew fêqî berê kesk, pêre sor, dawîyê jî reş dibe. Di nava wê fêqîyê de dindikek hişk, nava wê hinekî vala heye. Ji tûvilê dar, pel, fêqî û dindika fêqîyê fayde tê dîtin. Gellek cûreyên dermanan, sabûn, şanpûan, melhem û rûn jê çêdibin û herwaha fêqîya wê jî xemla sifra ye. Zeytûn dermanê hemû derda ye û hew. Nêzîkî 300 cûre û awayên wê hene, lê yên herî navdar yên Ewropî û Afrîqî ne. Bi Almanî navê wê “ Olîven” Tirkî jî “Zeytîn” e.
Welat û dîrok: Welatê zeytûnê welatên rojhilatê derya spî ye. Lê li hemû deverên ku di bin bandora hewa behra spî de dimînin, hêşîn tê. Derveyî wê, li Awustralya, Kanîfornîya, Qirim, Asya navîn û hwd jî hêşîn tê. Dîroka wê ji berî dema nûh dest pê dike, lê 6.000 sal in wek dara çandinî tê çandin û berên (berhemên) wê jibo derman, rûn û xwarinan tê xebitandin. Li Kurdistanê dervayî Serhet û zozanan ku bê çandin hêşîn dibin. Li bakurê Kurdistanê bajarên herî zêde lê tên çandin Dêrika Çiyayê Mazî, Entab û Ruha ye. Lê niha Cizîrî û Nisêbînîyan jî dest bi çandinîya wê kirine. Herweha li rojavayê Kurdistanê, li dora Efrîn û Çiyayên Kurmênc jî têra xwe tên çandin.
Berhevkirin: Belgên wê biharê heta pazîyê tên berhevkirin, di sîberê de tên hişkkirin û di firaxên cam de tên parastin. Fêqîya wê jî li gor xebitandinê tê berhevkirin. Lê bi gelenperî dema fêqîya wê reş dibe tê berhevkirin, xişkirin, dindikên wê tên derxistin û bi dewisandinê rûn jê tê derxistin. Ew rûn jî li gor dewisandinê dibin qalîte 1,2,3, paşê sabûn jî jê tê çêkirin.
Têdahî: Proteîn, Rûn, Selûloz, Kûkûrt, Kasîyûm, Klor, Manganez, Karbonhidrat, Hesin, Neîsan,Omega 6 Oleuropein Vîyamîn A, B1, B, E, D, K û hwd.
Kêrhatî: Wek me li jor jî got, dermanê hemû derdan e. Faydeyên wê bi nivîsandinê xilas nabin. Her roj di lêkolînek nû de mûcîzeyek wê tê destnîşankirin. Mirov dikare li ser wê kitêban binivîse. Lê emê lêre (li vir) hinek kêrhatîyên wê yên biçûk binivîsin.
Kêrhatîyên belg û qaşilê dara zeytûn ê: 1- Tansîyona bilind dadixe. 2- Kolestrol û şekirê xwînê yê bilind kêm dike. 3- Şerê bakterîyên xusardar dike. 4- Antîoksîdanek gellek baş e.
Kêrhatîyên dohn (rûn) : 1- Mûsîlê çêdike. 2- Safrayê zêde dike. 3-Mokozan baş dike. 4- Zixta (tansîyona) bilind dadixe. 5-Pêşîya hişkbûna jîyan, rehan û kezîyan (masûlke) digire. 6- Jibo arêşeyên mexde, mêlak û xalikê zehf bikêrhatî ye. 7-Hestîyan bihêz dike û çerm xweşik dike. 8- Jibo dil bikêrhatî ye. 9- Pêşîya penceşêhran digire.10- Pêştaçûna bagirêk ( tumor) an asteng dike û hwd.
Kêrhatîyên fêqî: 1-Hucran (malzaran) zêde dike. 2- Mîkroban dikuje. 3- Kezîyên dil fireh dike û baş dixebitîne. 4- Sînûzitên kronîk baş dike. 5- Tansîyonê dadixe, pêşîya qirîzên dil digire. 6- Pêşîya penceşêhran û peçivîn (werimîn ) an digire. 7- Hestîyan bihêz û zexim dike. 8- Pêşîya Osteoporozê digire. 9- Şekirê xwînê dadixe.
10 – Pêşîya penceşêhra prostat û qefesa sing digire. 11- Pêşdeçûna bagirêk ( tumor) an asteng dike. 12- Wezîfa xalik (fatereşk) ê hêsan dike. 13 - Jehr û bermayîyên ku di rûvikan de mayî tavêje der û hwd.
Kêrhatîyên dindikê: 1- Gastirît, kul û arêşeyên aşikê ji holê radike. 2- Sîstema givirandinê sererasat dike. 3- Xebitîna rûvikan sererast dike. 4- Pêşîya bawesîr û prostatê digire. 5- Di tevahîya bedenê de arêşeyan kêm dike. 6- Rê li ber hucreyên penceşêhran digire û hwd.
Di derbarê zeytûnê de Prof.Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje: “ Di sala 1972 an de Bektov û Monelov, bi ekîbên xwe di ceribandin û lêkolînên xwe de tesbît kirine ku çaya belga zeytûnê zixta bilind dadixe. Sala 1982, Poletî û ekîba xwe jî di ceribandinên xwe de heman tesbît kirine. Di sala 1985 an de, di lêkolîn û ceribandinên li ser nexweşên şekir de derketiye holê ku çaya belga zeytûnê şekirê bilind daxistiye û nexweşên wê baş kirine”.
Porofesorê Fransî Reneut û ekîba xwe li ser 600 kesên “Enfertûs”ên dil heyî ceribandin kirine. Di encamê de derketîye holê ku kesên bi dohnê zeytê xwedî bûne, di wan de nexweşîya dil kêm peyda bûye û ji alîyê tenduristîyê de jî ji yên din gellek saxlemtirin.
Li Yewnanîstanê di nav şênîyên girava Girît û Korfû de, li ser 1215 kesên temen 40-50 salî lêkolîn hatine kirin. Di encamê de bi tenê li cem çar kesan piçekî hişkbûna reh û damaran û nexweşîya dil hatiye dîtin.
Robert Lyous û ekîba xwe, çaya belga zeytûnê li ser 500 kesên nexweşên xirabûna rîtima dil, edavên alok, qirik û dev, kuxuk, bronşît, nexweşî û edavgirtinên çerm, gastît, kul û birîn, artros, nexweşîya sedef, tansîyon, şekir, kolestrola bilind, hişbûnên rehan jîyan û kezîyan, westîyan, bêhalî, bêdermanî, Borrelioz ( bi pêvedana genê, peydabûna wîrosa enfeksîyonê ) ceribandin çêkirine. Di encamê de nexweş hemû pê baş bûne û gehiştine tenduristîya xwe.
Rapora Komîsyona Ewropa dibêje: “ Belgên zeytûnê jibo xistina tansîyona bilind û zêdekirina îdrarê tê xebitandin”.
WHO ( Sazîya Tenduristîya Dinyayê) dibêje: “ Civatên ku arêşeyên wan yên hişkbûna reh, jîy, kezî û şekirê bilind heyî, di rûnên dixebitînin de hewceye % 30 omega 6 hebe, ew jî di zeytûnê de pir e”.
Di Zeytûnê de madeya “Oleuropeîn “ heye. Ji wê, di serî de dermanên penceşêhrê û gelek nexweşîyên din tê çêkirin. Herweha zeytûn ji alîyê madeya “ Oleîk asîd “ de gellek dewlemend e. Ew jî dermanê nexweşîya pênceşêhra qefesa sing û gelek nexwşîyên din e.
Prof Dr. Ahmet Marankî dibêje: “ Zeytûn ji alîyê vîtamîn û mîneralan de zehf dewlemend e. Xursendek (xurekek) xwedîker û bi yek gotinê depoyek berhemdar e”.
Dohnê zeytê jibo sîstema dil, damaran û jîyan (rehên zirav) gellek bi fayde ye. Ji ber ku tê de madarek zêde fosfor heye, zeytûn bedenê xwedî dike, givirandinê (hezmê) sanahî (hêsan) dike, gurçikan paqij dike û jibo xistina keviran dibe alîkar. Damaran vedike, sefrayê zêde dike, kurmên di rûvikan de dixe, heke li bedenê bê xistin, çerm xwedî û xweşik dike û qirmiçokên wê ji holê radike.
Herweha li ser zeytûn, dohnê zeytê, belga zeytûnê li Unîversîtên Baffalo, Oxford, Mîamî, Mîlano, Harvard û hwd gellek lêkolîn û ceribandin hatine kirin. Di encamên wan de jî tesbît bûye ku jibo tenduristîya dil, reh, jîy, rêlibergirtina penceşêhrê, enfeksîyonên movikan, zeximkirina hestîyan, rêlibergirtina kalbûnê, daxistina zixt û ji gellek nexweşîyên din re jî dermanek bikêrhatî ye.
Karanîn: 1- Çaya belgên zeytûnê. 2- Dohnê masajê (firkandinê). 3- Dindika zeytûnê. 4- Bi dohnê zeytê paqijkirina bedenê.
1- Çaya belga zeytûnê: 3-4 kevçîyên qahwê belgên zeytûnê yên hişkkirî hûr bikin nav qedehek avê û ava kelî berdin ser, bila 10 deqîqan di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û 4 hefteyan li pey hev rojê du qedehên çayê jê vexwin.
2- Rûnê masajê: 3-4 îsotên tûj û sor hûr bikin nav şûşeyek tarî, 150 -200 ml dohnê zeytê yê xwerû (saf – xalis) berdin ser û bi devgirtî 4-6 hefteyan bila bisekine. ( lê du rojan carekê bişilqînin). Paşê biparzinin û bikin şûşeyekî, li gor hewcedarîyê jibo bawîbûn, piştêş, xişbûna jîy, kezî, rehan û êşên movikan li cihên ku dêşin bidin û pê masaj bikin. Hûn dikarin hinek sîr û bîbera reş jî li ser zêde bikin wê dijwartir bibe. Herweha hûn dişên (dikarin) wê sîstemê bi 2 kulmên pûngê jî pêk bînin.
3- Dindika zeytûnê: Dema we xurînî kir, dindikên zeytûnan nehavêjin. Ji wan dindikan piştî xurinîyê 3- 10 heban bi avê an jî bê av daqurtînin. Jibo hemû arêşeyên ji mexde (aşik), rûvik û gellek arêşeyên din re baş e. Netirsin, ava mexde ya saf wê dindikê di demek pir kin de parçe dike ( lê tenê dindik ne zeytûn). Dema mirov herdû serîyên zeytûnê jêdike, di nava wê de madeyek tîr heye. Aha ew made dermanek mûcîze ye.
4- Paqijkirina bedenê ji toksîn, gemar û jehran: Qedehek ava pirteqalan an jî leymûnên nû givaştî, 2-3 kevçîyên dohnê zeytê berdin nav . Di şevên 13, 14 û 15ê mehê dema hîv dagirtî ye (hîva tijî) berî razanê hêdî hêdî vexwin. Wê bedena we ji hemû toksît, gemar û jehran paqij bibe. Hûn dikarin her mehê vî karî pêk bînin.
16.01.2010
Lotikxane – Bavê Jîndar
